Năm loại dấu: é è ê ë ç
Nhìn một trang tiếng Pháp, bạn sẽ thấy một số loại dấu trên chữ: dấu sắc, dấu huyền, dấu mũ, hai chấm và một cái «đuôi» nhỏ dưới chữ c. Với người Việt vốn quen dấu thanh (sắc, huyền, hỏi...), chúng ta dễ hiểu nhầm rằng dấu tiếng Pháp cũng đổi thanh điệu. Nhưng hực ra không phải đâu nhé! Dấu tiếng Pháp sẽ có những nhiệm vụ khác hẳn.
Có tất cả năm loại dấu. Nắm được mỗi loại làm gì, bạn sẽ đọc chính xác hơn và viết ít sai hơn.
Bảng năm loại dấu
Dấu | Đặt trên chữ | Tác dụng chính | Ví dụ |
|---|---|---|---|
Accent aigu (sắc) | é | Đổi âm: e thành /e/ (miệng căng) | café /ka.fe/ |
Accent grave (huyền) | è, à, ù | Trên e đổi âm thành /ɛ/; trên a, u chỉ để phân biệt từ | mère /mɛʁ/, où /u/ |
Accent circonflexe (mũ) | ê, â, î, ô, û | ê: đổi thành âm /ɛ/ Còn lại không đổi âm nhiều | fête /fɛt/, hôtel /o.tɛl/ |
Tréma (hai chấm) | ë, ï, ü | Tách hai nguyên âm ra đọc riêng | Noël /nɔ.ɛl/ |
Cédille (đuôi c) | ç | Buộc c đọc /s/ trước a, o, u | ça /sa/ |
Dấu đổi âm: é khác è
Đây là cặp quan trọng nhất. Chữ e trơn có thể câm hoặc đọc /ə/, nhưng khi thêm dấu:
é (accent aigu) đọc là /e/ - miệng căng, khóe môi kéo ngang, gần giống âm «ê» tiếng Việt nhưng gọn hơn: été /e.te/ - mùa hè.
è (accent grave) đọc là /ɛ/ - miệng mở rộng hơn, hàm hạ xuống, gần giống âm «e» trong «em» tiếng Việt: mère /mɛʁ/ - mẹ.
So sánh trực tiếp: déjà /de.ʒa/ - đã rồi, có é đọc /e/; còn très /tʁɛ/ - rất, có è đọc /ɛ/. Đọc sai cặp này có thể làm người nghe hiểu nhầm từ.
Dấu không đổi âm - chỉ phân biệt từ
Trên chữ a và u, dấu huyền và dấu mũ thường không đổi âm mấy, chủ yếu để phân biệt hai từ viết giống nhau:
a (có/là) và à /a/ (ở, tới) - cùng đọc /a/.
ou (hoặc) và où /u/ (ở đâu) - cùng đọc /u/.
Dấu mũ (circonflexe) phần lớn là dấu vết của một chữ s đã rụng theo thời gian (forêt từng là «forest»): forêt /fɔ.ʁɛ/ — rừng. Trên chữ a nó có thể làm âm dài và tối hơn một chút (â /ɑ/) nhưng với người mới, bạn cứ đọc như a thường cũng không sai nhiều.
Cédille và tréma
Cédille chỉ đặt dưới chữ c, và luôn phải phát âm là /s/ khi đứng trước a, o, u. Không có cédille thì c trước a/o/u phát âm là /k/. Vì thế garçon /ɡaʁ.sɔ̃/ - cậu bé, phải có cédille mới ra âm /s/; so với français /fʁɑ̃.sɛ/ - (tiếng) Pháp.
Tréma sẽ chỉ báo hai nguyên âm vốn dính nhau nay phải tách ra đọc riêng từng âm. Noël /nɔ.ɛl/ - Giáng sinh, đọc «nô-el» hai nhịp, không dính thành «nơl». Tương tự maïs /ma.is/ - ngô/bắp, đọc tách ra gần giống «ma-ít-xơ».
Lỗi người Việt hay mắc
Hiểu dấu Pháp như dấu thanh Việt và cố «lên xuống giọng». Thực chất tiếng Pháp không có thanh điệu.
Đọc é và è giống hệt nhau; đây là hai âm khác nhau /e/ và /ɛ/.
Quên cédille khiến ç bị đọc thành /k/, làm sai từ.
Đọc dính chữ có tréma, ví dụ đọc Noël thành một âm.
Luyện tập
Đọc từng cặp và chú ý sự khác biệt:
été /e.te/ - mùa hè
père /pɛʁ/ - bố
élève /e.lɛv/ - học sinh (có cả é và è)
ça /sa/ - cái đó
leçon /lə.sɔ̃/ - bài học
Noël /nɔ.ɛl/ - Giáng sinh
Rồi đọc trọn câu:
Ma mère est très gentille. - Mẹ tôi rất hiền.
Ça va bien. - Ổn cả.
J'ai déjà mangé. - Tôi ăn rồi.
Joyeux Noël ! - Giáng sinh vui vẻ!
Bạn vừa thấy cùng một chữ e mà có tới ba, bốn cách đọc tùy dấu và vị trí. Điều đó dẫn tới một sự thật hay ho hơn của tiếng Pháp sẽ trao đổi ở bài cuối chương.